చిన్నా పెద్దా తేడా లేకుండా ఏడాది పొడవునా ఆశగా ఎదురుచూసే పండుగ ఏదైనా ఉందంటే అది కచ్చితంగా దీపావళే. వాకిట్లో రంగురంగుల ముగ్గులు, గడపలకు మామిడాకుల తోరణాలు, వంటింట్లో ఘుమఘుమలాడే పిండివంటల వాసనలు, వీధుల్లో పిల్లల కేరింతలు, టపాసుల సవ్వడులు.. ఈ సందడే వేరు. అయితే రంగురంగుల బట్టలు కట్టుకుని, పటాకులు కాల్చి, స్వీట్లు తినేస్తేనే పండుగ అయిపోయినట్లా? అసలు ఈ పండుగ వెనుక ఉన్న నేపథ్యం ఏంటి? మన సంస్కృతిలో దీపావళి ప్రత్యేకత ఎందుకు అంతగా నిలిచిపోయింది? ఒకసారి పరిశీలిస్తే ఎన్నో ఆసక్తికర విషయాలు తెలుస్తాయి.

సంస్కృతంలో ‘దీప’ అంటే వెలుగు లేదా ప్రమిద అని, ‘ఆవళి’ అంటే వరుస అని అర్థం. అంటే మట్టి ప్రమిదలను వరుసగా పేర్చి, అమావాస్య నాటి చీకట్లను తరిమికొడుతూ వెలుగులు పంచడమే దీపావళి అసలు పరమార్థం. అయితే ఇళ్ల ముందు మాత్రమే కాదు, మనుషుల మనసుల్లో పేరుకుపోయిన అసూయ, ద్వేషం, స్వార్థం లాంటి చెడు గుణాల చీకట్లను తొలగించుకుని, మంచి ఆలోచనలు అనే వెలుగులను నింపుకోవడమే పండుగ నేర్పే అసలైన పాఠం.

దీపావళి ప్రత్యేకత అదే!

మన దేశంలో ఒక్కో ప్రాంతంలో ఈ పండుగను ఒక్కో రకంగా జరుపుకుంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో ప్రధానంగా శ్రీరాముడి విజయానికి ప్రతీకగా దీనిని చూస్తారు. రావణాసురుడిని సంహరించి, పద్నాలుగేళ్ల వనవాసం ముగించుకుని సీతారాములు, లక్ష్మణుడితో కలిసి అయోధ్యకు తిరిగొచ్చిన రోజు కార్తీక అమావాస్య. చీకటి రాత్రిలో తమ ప్రియతమ రాజుకు స్వాగతం పలికేందుకు అయోధ్యా వాసులు ఊరంతా నేతి దీపాలు వెలిగించి వెలుగుల నగరంగా మార్చారు. ఆ ఆనందానికి గుర్తుగానే ఉత్తరాదిన పండుగ చేసుకుంటారు.

అదే మన దక్షిణాదికి వస్తే, కథ నరకాసురుడి వైపు మళ్లుతుంది. లోకకంటకుడిగా మారిన నరకాసురుడిని సత్యభామ సమేతంగా వెళ్లి శ్రీకృష్ణుడు సంహరిస్తాడు. లోకానికి ఆ రాక్షస పీడ విరగడైందన్న సంతోషంతో ప్రజలంతా తెల్లవారుజామునే లేచి నూనెతో తలంటు స్నానాలు చేసి, దీపాలు వెలిగించి వేడుక చేసుకుంటారు. ఇవి కాకుండా మరో నమ్మకం కూడా ఉంది. దేవతలు, రాక్షసులు క్షీరసాగర మథనం చేసినప్పుడు సంపదలకు అధిదేవత అయిన మహాలక్ష్మి పాలకడలి నుంచి ఆవిర్భవించింది కూడా ఇదే రోజని చెబుతారు. అందుకే ఆ తల్లి అనుగ్రహం కోసం ప్రతి ఇంటా లక్ష్మీదేవి పూజలు ఘనంగా జరుగుతాయి.

పురాణాల పరంగా దీపావళి ప్రత్యేకత మరియు ఐదు రోజుల వేడుకలు

చాలామంది దీపావళి అంటే కేవలం అమావాస్య రోజు చేసుకునే ఒక్క రోజు పండుగ మాత్రమే అనుకుంటారు. కానీ నిజానికి ఇది వరుసగా ఐదు రోజుల పాటు చేసుకునే పెద్ద పండుగ. ప్రతి రోజుకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఆచారం, దాని వెనుక ఒక కథ ముడిపడి ఉంటాయి.

ధనత్రయోదశి నుంచి భగినీ హస్తభోజనం వరకు దీపావళి ప్రత్యేకత

ధన త్రయోదశి (ధన్‌తేరస్): ఆయుర్వేద మూలపురుషుడైన ధన్వంతరి పుట్టినరోజుగా దీనిని భావిస్తారు. ఆరోగ్యం, సంపద బాగుండాలని పూజలు చేస్తారు. ఈ రోజున బంగారం, వెండి వస్తువులు లేదా కొత్త ఇత్తడి, రాగి పాత్రలు కొనడం అదృష్టాన్ని తెస్తుందని నమ్ముతారు.
నరక చతుర్దశి: తెల్లవారుజామునే నిద్రలేచి నువ్వుల నూనె రాసుకుని తలంటు స్నానం చేస్తారు. శాస్త్రాల ప్రకారం ఈ రోజు చేసే అభ్యంగన స్నానం గంగానదిలో మునక వేసినంత పవిత్రమని పెద్దలు చెబుతారు. సాయంత్రం యమధర్మరాజు పేరుతో దక్షిణ దిక్కున దీపం పెడతారు.
దీపావళి అమావాస్య: పండుగలో అసలు సిసలైన ఘట్టం. ఇళ్లంతా శుభ్రం చేసి, రంగురంగుల ముగ్గులు వేసి, సాయంత్రం వేళల్లో మహాలక్ష్మి పూజ, గణపతి పూజలు చేస్తారు. వ్యాపారస్తులు పాత లెక్కల పుస్తకాలు ముగించి కొత్త ఖాతా పుస్తకాలు తెరిచేది కూడా ఈ రోజే. పూజ తర్వాత బాణాసంచా కాల్చి సంబరాలు చేసుకుంటారు.
బలిపాడ్యమి (గోవర్ధన పూజ): ఇంద్రుడి గర్వాన్ని అణచడానికి శ్రీకృష్ణుడు చిటికెన వేలిపై గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తిన సందర్భాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ప్రకృతికి, గోవులకు పూజలు చేస్తారు. రకరకాల నైవేద్యాలు సమర్పిస్తారు. దక్షిణాదిన బలి చక్రవర్తి పూజలు కూడా కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తాయి.
భగినీ హస్తభోజనం (భాయ్ దూజ్): అన్నదమ్ములు, అక్కాచెల్లెళ్ల మధ్య ఉన్న అనుబంధాన్ని గుర్తుచేసుకునే మంచి రోజు ఇది. సోదరులు తమ అక్కాచెల్లెళ్ల ఇంటికి వెళ్లి వారి చేతి భోజనం తిని, వారికి బహుమతులు ఇచ్చి ఆశీస్సులు తీసుకుంటారు.

కుటుంబ అనుబంధాలలో తొలి దీపావళి ప్రత్యేకత

కొత్తగా పెళ్లయిన దంపతులకు ఈ పండుగ తెచ్చే సందడే వేరు. పెళ్లయిన మొదటి ఏడాది వచ్చే పండుగ కావడంతో దీనిని మన తెలుగునాట ‘తొలి దీపావళి’ అంటారు. తమిళంలో ‘తలై దీపావళి’ అని పిలుస్తారు. ఉమ్మడి కుటుంబాల్లో ఇరువైపులా ఉన్న బంధుత్వాలు మరింత బలపడటానికి ఇది ఒక మంచి వేదికగా పనిచేస్తుంది.

ఆచారం ప్రకారం కొత్త అల్లుడిని, కూతురిని అత్తింటివారు ఎంతో మర్యాదగా ఆహ్వానిస్తారు. నూతన వస్త్రాలు, మిఠాయిలు, వెండి లేదా బంగారు ఆభరణాలు బహుమతులుగా అందిస్తారు. అల్లుడిని విష్ణుమూర్తిగా, కూతురిని లక్ష్మీదేవిగా భావించి పూజించడం వెనుక వారి దాంపత్య జీవితం నిండు నూరేళ్లు పచ్చగా సాగాలనే ఆశీర్వాదం ఉంటుంది. రాత్రి పూట రెండు కుటుంబాల వాళ్లు కూర్చుని సరదాగా కబుర్లు చెప్పుకోవడం, ఆటలు ఆడుకోవడం చూస్తుంటే మన సంప్రదాయాలు బంధాలను ఎలా కలుపుతాయో అర్థమవుతుంది.

పండుగ పూట మనం గుర్తుంచుకోవాల్సిన అసలు విషయం

ఈ రోజుల్లో పండుగ అంటే చాలావరకు భారీ శబ్దాలు చేసే టపాకాయలు, పొగ, రసాయనాల హడావుడిగా మారిపోతోంది. మితిమీరిన శబ్దం వల్ల పసిపిల్లలు, వృద్ధులు, మూగజీవాలు ఎంతగానో అల్లాడిపోతున్నాయి. పూర్వం రోజుల్లో దీపాల వెలుగులకు ప్రాధాన్యత ఉండేది. వర్షాకాలం ముగిసి చలికాలం మొదలయ్యే సమయంలో ఇంట్లో నూనె దీపాలు వెలిగించడం వల్ల గాలిలోని తేమ తగ్గి, సూక్ష్మక్రిములు నశిస్తాయనే ఆరోగ్య రహస్యం కూడా అందులో ఉంది.

అందుకే పర్యావరణానికి ముప్పు తెచ్చే చైనా టపాసులు, విపరీతమైన రసాయనాలకు దూరంగా ఉంటూ, పరిమితంగా సంబరాలు చేసుకోవడం మంచిది. మన దగ్గర్లోని కుమ్మరి అన్నలు ఎంతో కష్టపడి తయారు చేసే మట్టి ప్రమిదలను కొనుగోలు చేసి వెలిగిస్తే, వారి ఇళ్లలో కూడా పండుగ పూట నాలుగు వేళ్లు నోట్లోకి వెళ్తాయి. ఆడంబరాలకు పోకుండా నలుగురికీ సాయం చేస్తూ, కష్టాల్లో ఉన్నవారి జీవితాల్లో కొంచెమైనా ఆనందాన్ని నింపగలిగితేనే ఈ దీపాల పండుగకు నిజమైన సార్థకత దక్కుతుంది.